TPMS i ciśnienie w oponach w pojazdach ciężarowych – obowiązki, parametry, kontrola floty
Ciśnienie w oponach jest jednym z parametrów eksploatacyjnych, które mają największy wpływ na koszty i bezpieczeństwo w transporcie drogowym. Oddziałuje jednocześnie na zużycie paliwa, przebieg ogumienia, drogę hamowania, stabilność zestawu oraz ryzyko awarii w trasie. Według danych ADAC Truck Service problemy z ogumieniem odpowiadają za około 30% wszystkich interwencji serwisowych ciężarówek na drodze, co czyni je najczęstszą pojedynczą przyczyną nieplanowanych postojów.
Jednocześnie jest to parametr, którego nie da się wiarygodnie ocenić wzrokowo. Opona ciężarowa przy spadku ciśnienia o około 20% zachowuje niemal niezmieniony wygląd zewnętrzny, a ubytki powolne – poniżej 0,2 bara na dobę – pozostają niewykryte przez wiele dni. Odpowiedzią na to ograniczenie jest TPMS, czyli system monitorowania ciśnienia w oponach, od lipca 2024 roku obowiązkowy w nowo rejestrowanych pojazdach ciężarowych i naczepach na terenie Unii Europejskiej.
Poniższy artykuł omawia zasadę działania systemu, obowiązujące wymogi prawne, prawidłowe wartości ciśnienia dla poszczególnych osi, konfigurację progów alarmowych oraz sposób integracji fabrycznego TPMS z platformą zarządzania flotą ecoTRUCK.
Czym jest system monitorowania ciśnienia w oponach TPMS
TPMS (Tyre Pressure Monitoring System) to system, który monitoruje w czasie rzeczywistym ciśnienie i temperaturę w oponach, ostrzegając kierowcę o ewentualnych nieprawidłowościach.
Monitorowanie temperatury jest w warunkach transportu ciężkiego równie istotne jak pomiar samego ciśnienia. Opona pracująca przy zaniżonym ciśnieniu ulega większemu ugięciu, co powoduje wzrost temperatury wewnętrznych warstw opony. Przyrost temperatury następuje szybciej niż spadek ciśnienia osiąga wartość krytyczną, dlatego odczyt termiczny często stanowi wcześniejszy wskaźnik zagrożenia. Anomalia temperaturowa przy prawidłowym ciśnieniu może również sygnalizować usterkę układu hamulcowego, na przykład niepełne odpuszczanie hamulca.
Rodzaje systemów TPMS stosowanych w transporcie ciężkim
| Typ systemu | Zasada działania | Dokładność pomiaru | Uwagi eksploatacyjne |
| TPMS bezpośredni (dTPMS) | Czujnik w każdym kole mierzy rzeczywiste ciśnienie i temperaturę | Wysoka – wartość bezwzględna dla konkretnego koła | Standard w pojazdach kategorii N2, N3, O3 i O4 |
| TPMS pośredni (iTPMS) | Analiza prędkości obrotowej kół na podstawie danych ABS/EBS | Ograniczona – wykrywa różnice, nie wartości | Nie wykrywa równomiernego spadku na wszystkich kołach |
| Czujniki nakręcane na zawór | Niefabryczne rozwiązanie montowane od zewnątrz | Zadowalająca | Podatność na uszkodzenia mechaniczne i demontaż |
| Czujniki wewnętrzne | Montaż na feldze lub wewnątrz opony, transmisja radiowa | Wysoka | Bezobsługowe w trasie, wymiana przy serwisie ogumienia |
W pojazdach ciężarowych i naczepach dominuje TPMS bezpośredni z czujnikami wewnętrznymi. Rozwiązanie to zapewnia odczyt wartości bezwzględnych dla każdego koła oraz odporność na warunki eksploatacyjne i ingerencję osób trzecich.
Czy system TPMS jest obowiązkowy?
Stan prawny od lipca 2024 roku
Od lipca 2024 roku wszystkie nowe pojazdy powinny być wyposażone w działający system TPMS.
Podstawą prawną jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/2144 w sprawie wymogów homologacji typu pojazdów silnikowych, określane jako General Safety Regulation 2 (GSR2). Rozszerzyło ono obowiązek monitorowania ciśnienia w oponach – funkcjonujący wcześniej wyłącznie w segmencie samochodów osobowych – na pojazdy kategorii N2 i N3, autobusy oraz przyczepy i naczepy kategorii O3 i O4. Wymagania techniczne dla tych kategorii precyzuje regulamin EKG ONZ nr 141.
Harmonogram wdrożenia obejmował dwa etapy: obowiązek dla nowych typów pojazdów wprowadzono wcześniej, natomiast dla wszystkich pojazdów nowo rejestrowanych wymóg obowiązuje od 7 lipca 2024 roku.
Istotne doprecyzowanie: przepis dotyczy pojazdów nowo rejestrowanych, nie zaś całego taboru pozostającego w eksploatacji. Pojazdy zarejestrowane przed tą datą nie podlegają obowiązkowi doposażenia. Praktyczna konsekwencja dla przewoźników jest jednak inna, niż wynikałoby z samego brzmienia przepisu – każdy pojazd nabyty jako nowy po lipcu 2024 roku posiada już fabryczne czujniki ciśnienia na wszystkich kołach. W wielu flotach dane te nie są wykorzystywane poza sygnalizacją kontrolki na desce rozdzielczej, mimo że są dostępne na magistrali pojazdu.
W jaki sposób system TPMS rozróżnia opony
Rozróżnianie odbywa się dzięki indywidualnym czujnikom zamontowanym na każdym kole. Każdy czujnik posiada unikalny identyfikator przypisany do określonej pozycji w zestawie. Elektroniczny modulator ciśnienia gromadzi informacje z poszczególnych opon, a po połączeniu z systemem EBS rozwiązanie ecoTRUCK jest w stanie na bieżąco informować o stanie każdej z opon.
W panelu użytkownika widoczne są informacje o pojeździe i naczepie, numerze osi oraz pozycji poszczególnych kół, a także aktualne odczyty ciśnienia i – w przypadku dostępnych danych – temperatury opon.
Prawidłowe ciśnienie w oponach ciężarówki
Wartość prawidłowego ciśnienia zależy od obciążenia osi, rozmiaru i konstrukcji opony oraz zaleceń producenta pojazdu i ogumienia. Poniższe zakresy mają charakter orientacyjny i dotyczą typowych zestawów w transporcie dalekobieżnym.
| Pozycja w zestawie | Orientacyjny zakres ciśnienia | Znaczenie eksploatacyjne |
| Oś przednia (kierowana) | ok. 8,0-8,5 bar | Wpływ na precyzję prowadzenia i równomierność zużycia barków opony |
| Oś napędowa | ok. 7,5-8,5 bar | Zależne od obciążenia; zaniżenie istotnie zwiększa zużycie paliwa |
| Osie naczepy | ok. 8,0-9,0 bar | Najczęściej pomijane w kontroli codziennej |
| Koła bliźniacze | Różnica maks. 0,2 bara w obrębie pary | Nierówność powoduje przeniesienie obciążenia i przyspieszone zużycie obu opon |
Zasady pomiaru i utrzymania ciśnienia:
- Pomiar wykonuje się na oponach zimnych. Opona rozgrzana eksploatacyjnie wykazuje ciśnienie wyższe o 0,5-0,8 bara. Redukcja ciśnienia w oponie gorącej prowadzi do niedopompowania po ostygnięciu.
- Kontroli podlegają obie opony pary bliźniaczej. Różnica ciśnień w parze skutkuje nierównomiernym rozkładem obciążenia.
- Wartości zadane należy weryfikować przy zmianie charakteru pracy pojazdu. Inne ciśnienie odpowiada zestawowi jeżdżącemu stale z pełnym ładunkiem, inne pojazdowi dystrybucyjnemu.
- Ocena wzrokowa nie zastępuje pomiaru. Ubytki do 20% wartości zadanej nie są rozpoznawalne bez manometru lub czujnika.
Konsekwencje ekonomiczne zaniżonego ciśnienia
Opory toczenia stanowią istotną część zapotrzebowania energetycznego pojazdu ciężarowego w ruchu autostradowym – w zależności od źródła szacuje się je na 25-35%. Zaniżone ciśnienie zwiększa ugięcie opony, a tym samym opory toczenia i ilość energii rozpraszanej w postaci ciepła.
Dane producentów ogumienia wskazują, że utrzymujący się spadek ciśnienia o 20% względem wartości zadanej skraca przebieg opony o około jedną trzecią oraz zwiększa zużycie paliwa o kilka procent.
| Skutek zaniżonego ciśnienia | Skala zjawiska | Charakter kosztu |
| Wzrost zużycia paliwa | ok. 2-4% przy stałym niedopompowaniu | Koszt bieżący, rozłożony na cały przebieg |
| Skrócenie przebiegu opon | do ok. 30% mniej kilometrów | Przedwczesna wymiana ogumienia |
| Awaria w trasie | ogumienie to ok. 30% interwencji serwisowych (ADAC) | Serwis mobilny, przestój, kary umowne |
| Uszkodzenie karkasu | Możliwe już po kilkudziesięciu kilometrach | Utrata możliwości bieżnikowania |
| Wydłużenie drogi hamowania | Zmiana charakterystyki przyczepności | Ryzyko zdarzenia drogowego |
| Niezgodność ze stanem technicznym | Kontrola ITD lub służb zagranicznych | Kara pieniężna, możliwe zatrzymanie dowodu |
Osobnego omówienia wymaga kwestia karkasu, czyli wewnętrznej konstrukcji nośnej ogumienia. Eksploatacja przy znacznie zaniżonym ciśnieniu może prowadzić do uszkodzenia tej struktury, niewidocznego podczas oględzin zewnętrznych. Taka opona nie kwalifikuje się do bieżnikowania, co dla flot prowadzących świadomą politykę ogumienia oznacza utratę drugiego cyklu eksploatacji i wymierny wzrost kosztu na kilometr.
Progi alarmowe i powiadomienia
Skuteczność monitoringu zależy od automatyzacji powiadomień. Rozwiązanie wymagające ręcznej weryfikacji odczytów przez dyspozytora traci użyteczność operacyjną po kilku tygodniach od wdrożenia.
W systemie ecoTRUCK powiadomienia mogą być dostosowane do indywidualnych potrzeb klienta i przesyłane w formie wiadomości e-mail lub powiadomienie push w aplikacji mobilnej. Istnieje również możliwość dostosowania progów, poniżej których zostanie wygenerowane powiadomienie – odrębnie dla poszczególnych pojazdów i konfiguracji zestawów.
Struktura progów alarmowych stosowana w transporcie dalekobieżnym:
| Poziom alertu | Odchylenie od wartości zadanej | Rekomendowana reakcja |
| Informacyjny | −5% do −10% | Uzupełnienie ciśnienia przy najbliższym postoju lub w bazie |
| Ostrzegawczy | −10% do −20% | Kontrola w ciągu 24 godzin, weryfikacja zaworu i szczelności |
| Krytyczny | poniżej −20% lub gwałtowny spadek | Zatrzymanie pojazdu, wezwanie serwisu mobilnego |
| Temperaturowy | Wzrost odbiegający od pozostałych kół osi | Weryfikacja układu hamulcowego i obciążenia opony |
Zróżnicowanie progów według typu pojazdu ma znaczenie praktyczne. Wartości właściwe dla trzyosiowej naczepy kurtynowej eksploatowanej przy pełnym obciążeniu różnią się od parametrów zestawu dystrybucyjnego pracującego w ruchu miejskim.
Monitorowanie ciśnienia w oponach naczepy
Naczepa pozostaje elementem zestawu o najniższym poziomie bieżącej kontroli. Kierowca nie odbiera z niej bezpośrednich sygnałów behawioralnych, a częsta rotacja naczep między ciągnikami utrudnia prowadzenie ciągłej historii eksploatacyjnej ogumienia.
Urządzenie ecoTRUCK współpracuje z czujnikami TPMS zamontowanymi na kołach naczepy. System odczytuje z każdego czujnika ciśnienia opony aktualne wartości i alarmuje o spadku ciśnienia lub przegrzaniu opon. Funkcja stanowi element szerszego zakresu monitorowania naczepy, obejmującego również diagnostykę błędów EBS (elektronicznego układu hamulcowego) oraz ECAS (elektronicznie sterowanego zawieszenia pneumatycznego).
Realizacja monitoringu po stronie naczepy wymaga wyposażenia jej w odrębne urządzenie ecoTRUCK. Dane przypisywane są wówczas do konkretnej naczepy niezależnie od ciągnika, co umożliwia prowadzenie pełnej historii ogumienia i zdarzeń serwisowych dla każdej jednostki taboru.
Integracja fabrycznego TPMS z platformą ecoTRUCK
ecoTRUCK integruje fabryczne systemy monitorowania ciśnienia w oponach, wykorzystując dane dostępne na magistrali pojazdu. Podejście to eliminuje konieczność instalowania równoległego, niezależnego systemu monitoringu ogumienia w pojazdach, które fabrycznie taką funkcjonalność posiadają.
Zakres konfiguracji obejmuje częstotliwość odczytu danych, zakres monitorowanych parametrów oraz progi alertów dla poszczególnych wskaźników. Dane z TPMS prezentowane są w tym samym panelu co pozostałe parametry techniczne pojazdu np. dane lokalizacyjne.
Powiązanie alertu ciśnieniowego z aktualną pozycją pojazdu ma bezpośrednie znaczenie operacyjne – umożliwia dobór najbliższego punktu serwisowego i oszacowanie czasu interwencji jeszcze przed zatrzymaniem zestawu.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest system monitorowania ciśnienia w oponach TPMS?
TPMS to system monitorujący w czasie rzeczywistym ciśnienie i temperaturę w oponach, ostrzegający kierowcę o ewentualnych nieprawidłowościach.
W jaki sposób system TPMS rozróżnia opony?
Dzięki indywidualnym czujnikom zamontowanym na każdym kole. Elektroniczny modulator ciśnienia gromadzi informacje z poszczególnych opon, a po połączeniu z systemem EBS rozwiązanie ecoTRUCK informuje na bieżąco o stanie każdej z nich.
Czy system TPMS jest obowiązkowy?
Od lipca 2024 roku wszystkie nowe pojazdy powinny być wyposażone w działający system TPMS. Obowiązek wynika z rozporządzenia (UE) 2019/2144 i dotyczy pojazdów nowo rejestrowanych.
Jakie są opcje powiadomień w przypadku nieprawidłowości w ciśnieniu opon?
Powiadomienia mogą być dostosowane do indywidualnych potrzeb klienta i przesyłane w formie wiadomości e-mail lub w aplikacji mobilnej.
Czy system pozwala na ustawienie różnych progów alarmowych dla pojazdów?
Tak. Istnieje możliwość dostosowania progów, poniżej których zostanie wygenerowane powiadomienie.
Czy monitorowanie ciśnienia w oponach naczepy wymaga dodatkowego urządzenia?
Tak. Pełne monitorowanie naczepy, obejmujące TPMS, EBS i ECAS, wymaga wyposażenia jej w odrębne urządzenie ecoTRUCK.
Jakie ciśnienie powinny mieć opony w ciężarówce?
Wartość zależy od obciążenia osi, rozmiaru opony i zaleceń producenta. W transporcie dalekobieżnym typowe zakresy wynoszą 8,0-8,5 bara dla osi przedniej, 7,5-8,5 bara dla osi napędowej oraz 8,0-9,0 bara dla osi naczepy.
Podsumowanie
Kontrola ciśnienia w oponach oddziałuje jednocześnie na cztery obszary istotne dla wyniku finansowego przewoźnika: zużycie paliwa, przebieg ogumienia, liczbę nieplanowanych postojów oraz bezpieczeństwo ruchu. Wprowadzony w lipcu 2024 roku obowiązek wyposażania nowych pojazdów w system TPMS oznacza, że w większości flot dane pomiarowe są już dostępne – brakuje natomiast warstwy, która przekształca je w informację operacyjną.
Integracja fabrycznych czujników z platformą zarządzania flotą pozwala uzyskać odczyt dla każdego koła zestawu, skonfigurować progi alarmowe odpowiadające charakterowi pracy pojazdów oraz otrzymywać powiadomienia e-mail i w aplikacji mobilnej bez konieczności ręcznej weryfikacji danych.
Zapraszamy do kontaktu w celu umówienia bezpłatnej prezentacji systemu ecoTRUCK. Przedstawimy zakres danych możliwych do uzyskania z Państwa pojazdów oraz omówimy warunki wdrożenia.